آوای خزر – آزاده بابانژاد: فوک خزری(Caspian seal) با نام علمی“pusa caspica” نماد زیستی، رأس هرم غذایی و بامزه‌ترین جانور دریای خزر است که حفاظت از آن باید به ادبیات مشترک کشورها و شهرهای ساحلی حوزه خزر تبدیل شود، در این میان جمهوری اسلامی ایران در استان‌های شمالی و در واقع جنوب خزر اقدامات حفاظتی مناسبی که قابل مقایسه با سایر کشورهای CIS نیست را انجام می‌دهد.

در همین زمینه سالانه همایش‌ها و کارگاه‌های مختلفی برگزار می‌شود که یکی از آنها امروز با نام کارگاه آموزشی پایش، امداد و نجات، مدیریت تعارض و ارتقای اقدامات حفاظتی فوک خزری در سالن اداره‌کل محیط زیست مازندران با حضور محیط‌بانان، نهادهای مدنی و مسئولان حوزه محیط زیست، همچنین مدیر مرکز حفاظت از فوک خزری برگزار شد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران معتقد است؛ مدیریت مطلوب محیط زیست بر پایه دانش‌محوری و برنامه‌مداری، شبکه‌سازی و مشارکت‌پذیری، توافق‌سازی و اقتصادی‌کردن، توان‌افزایی و جانشین‌پروری، نظارت‌پذیری و فسادستیزی و همچنین شفافیت و پاسخگویی بنا شده است و همه آنها در یک زنجیره قرار دادند.

مازندران موفق در حفاظت از تنوع زیستی
محمدرضا کنعانی، مازندران را دارنده یک الگوی موفق در توسعه پایدار و حفاظت از تنوع زیستی معرفی می‌کند که حداقل به طور ویژه در حفاظت از فوک خزری گام‌های اثرگذاری را برداشته است و اهداف استراتژیک ازجمله حفاظت و احیای اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی، نظارت موثر بر فرآیندهای توسعه، پسماند و فاضلاب، توسعه و نهادینه‌سازی فرهنگ محیط زیستی با رویکرد مشارکتی را دنبال می‌کند.

او تصریح کرد که اداره‌کل محیط زیست مازندران در بخش احیای اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی، راهبرد حفاظت و احیای گونه‌های جانوری در زیستگاه‌های طبیعی و مراکز تکثیر و نگهداری را مد نظر قرار داده است که از برنامه‌های اجرایی آن نیز تدوین و اجرای برنامه عمل گونه‌های جانوری(فوک خزری) و درمان، تیمار و بازتوانی حیات وحش(تکمیل و تجهیز مراکز منطقه‌ای)  است.

الگوی مهاجرت فوک خزری
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران درباره الگوی مهاجرت فوک خزری با توجه به اینکه سواحل جنوب شرقی از حساس‌ترین و حیاتی‌ترین پهنه‌های استراحت و تغذیه گونه فوک خزری است، می‌گوید: فصل زمستان زمان تولید مثل و زایمان فوک‌ها در یخ‌های شمال خزر است، آنها در فصل بهار به سمت جنوب خزر)مسیر اصلی شرق خزر- مسیر ثانویه از غرب خزر( مهاجرت می‌کنند، فصل تابستان نیز موسم تغذیه و پروار شدن در سواحل جنوب خزر یعنی سواحل ایرانی است به این دلیل که به منابع غذایی غنی‌تر و آب‌های عمیق‌تر و خنک‌تر دسترسی دارند.

این مسئول در خصوص روند تلفات فوک خزری از سال 1388 تاکنون با اعلام اینکه در یک فاصله 10 ساله و تا 1399 تنها 36 قلاده فوک خزری در سواحل استان مازندران کشف شد، افزود: این عدد در سال 1400 به 30 قلاده، و در سال 1401 به 20 قلاده و پس از آن به 15 و 17 قلاده و در پایان سال 1404 نیز به 51 قلاده رسیده است.

عوامل موثر در تلفات فوک خزری
کنعانی در تحلیل عوامل موثر بر مرگ و میر فوک‌های خزری به ترتیب به مسائلی اشاره کرد که هر کدام قابل تامل است؛ نخستین عامل آلودگی‌های نفتی و صنعتی از طریق رودخانه‌ها و سواحل است، کاهش منابع غذایی به علت صید بی‌رویه و رقابت با گونه‌های مهاجم، بیماری‌های ویروسی مانند دیستمپر سگ‌سانان(CDV)، گرفتار شدن در تورهای صیادی، خفگی و برخورد با شناورها، استرس ناشی از فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی و افزایش دمای آب و کاهش یخ‌زدگی زمستانی در نواحی شمالی خزر از دیگر عوملی بود که از نظر این مسئول در تلفات فوک‌های خزر تاثیر بسزایی دارد.

مدییرکل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره به گزارش نگران‌کننده سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در جمهوری قزاقستان مبنی بر تلفات حدود 100 فوک خزری در سواحل مانگیستائو در فروردین 1404 یعنی تنها در یک‌ماه، به اهمیت حفاظت از این پستاندار دریایی گفت که پیرو همین تهدیدات، اقدامات اجرایی برای حفاظت از آن با حساسیت بالایی آغاز شد و در ابتدا برنامه اقدام ملی و استقرار دبیرخانه تدوین، و کمیته مشورتی تخصصی تشکیل شد، مرکز منطقه‌ای حفاظت از فوک خزری نیز در شرق مازندران و در میانکاله ساخته و تجهیز شد، آگاهی‌بخشی به مخاطبان اثرگذار و توسعه آموزش‌های تخصصی را نیز آغاز کردیم و اکنون در مرحله نشست هماهنگی دستگاه‌های ذیربط، فعالان محیط زیست و جوامع محلی هستیم.

روابط‌عمومی محیط زیست مرجع اعلام تلفات جانوری
او اعلام کرد که پایش محیط زیستی مستمر سواحل، و دیگری نیز رعایت پروتکل‌های امداد و نجات یا نمونه‌برداری و دفن بهداشتی لاشه‌ها، دو گام آخر از اقدامات اجرایی حفاظت از فوک خزری در سواحل مازندران است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران بار دیگر مرجع اعلام تلفات فوک خزری یا هرگونه تلفات و اخبار حوزه محیط زیست در استان را واحد روابط عمومی و رسانه این اداره‌کل معرفی و اظهار کرد که هیچ آماری خارج از این چهارچوب، تایید نمی‌شود.

کاهش منبع غذایی فوک خزری
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس نیز به عنوان یکی از فعالان مدنی حوزه محیط زیست معتقد است؛ بی‌تردید تهدیدات اصلی از جانب منابع انسانی یا عوامل غیرطبیعی است که می‌توان به بهره‌برداری اقتصادی یا شکار، صید تصادفی و آلودگی‌های زیستی متنوع در خزر اشاره کرد.

دکتر سید محمود قاسمپوری با اشاره به کاهش منبع غذایی فوک‌ها در دریای خزر که ممکن است به دلیل هجوم نوعی شانه‌دار مهاجم باشد که افت شدید ماهی‌های کیلکا به عنوان غذای اصلی فوک‌ها را در پی داشته است، تصریح کرد: البته در این زمینه بین شیلات و محیط زیست اختلاف نظرهایی وجود دارد، و گفته می‌شود این کاهش شدید به دلیل صید خارج از ارزیابی ذخایر است و نمی‌توانیم حکم بدهیم که کدام دلیل اصلی تلفات فوک بوده است اما می‌توانیم بگوییم که برداشت‌ها از خزر خارج از میزان بوده است چون تعطیلی کارخانه پودر کیلکا یا برخی کارخانجات کنسروسازی را داشتیم.

او با بیان اینکه به هر صورت مسائل مربوط به آلودگی و شانه‌دار مهاجم در دو دهه گذشته جدی نگرفته نشد و بعدها گروه‌های مجازی و شبکه‌های مجازی روی آن مانور دادند و عوامل تلفات فوک خزری را برجسته کردند، گفت: یکی از حدس‌های من این است در طول یک‌سال وقتی یک یا دو تلفات داشته باشیم بعید است و فکر می‌کنم اکنون اگر تلفات اعلام می‌شود به دلیل حساسیت‌سازی و تلاش و توجه محیط‌بانان به مسئله آگاه شدن یا علاقمند شدن است تا آمارها به واقعیت نزیدک باشد البته شکی در این نیست در برخی سال‌ها تلفات زیاد و متغیر بوده است اما فرق بین صفر و 50 زیاد است!

او با اشاره به برنامه اقدام حفاظتی در خصوص فوک خزری به تلاش‌های خود و دوستانش در دانشگاه تربیت مدرس نور و همچنین کمیته مشورتی اشاره و اعلام کرد که 7 جلد بسته آگاهی‌بخشی در این زمینه تهیه شده است و در اختیار گروه هدف ازجمله صیادان و محیطبانان قرار داده می‌شود.

ایران پیشگام در حفاظت از فوک خزری
در ادامه، مدیر مرکز منطقه‌ای حفاظت از فوک خزری با اعلام اینکه ایران نخستین کشوری بود که حفاظت از فوک خزری را به صورت عملیاتی انجام داد، تصریح کرد: در دانشگاه لیدز انگلستان سالیان سال کارهای پژوهشی انجام دادند اما هیچکدام روی آموزش و امداد و نجات اقدامی صورت ندادند؛ در سال 2010 در جزیره «آشوراده» و در یک جای کوچک، نهایتا کار حفاظتی از فوک خزری سر و شکل گرفت و این کار را ادامه دادیم.

او اظهار کرد: با پیگیری و هدایت مرکز حفاظت از فوک خزری در آشوراده، یک مرکز حفاظتی در قزاقستان در سال 2019 تاسیس شد، اکنون این مرکز واقع در آکتائو یکی از مراکز خوب برای درمان فوک‌هاست که به کمک حامی مالی در این کشور ساخته شد.

برنامه‌ی حفاظت روی کاغذ نیست!
امیر صیاد شیرازی با اشاره به فصل 6 کتابچه اقدام عملیاتی برای حفاظت از فوک خزری، به هفت هدف مشخص‌شده در آن نیز اشاره کرد که برای رسیدن به هر کدام از آنها اقدامات گسترده‌ای داریم و معتقد است؛ همچنان که با شروع این اقدامات به صورت منسجم و چندگانه باید پنج کشور حوزه خزر در آن مشارکت کنند تا به نتیجه برسند، در حوزه داخلی هم اگر ارگان‌های مرتبط در کنار هم باشند و ضمانت اجرایی داشته باشند، می‌توانند موفق عمل کنند.

او با بیان اینکه در راس سه استان استان شمالی کشور، مازندران در حفاظت از فوک خزری پیشرفت داشته است و سبب می‌شود تا حرکت پویایی شکل بگیرد، بر این نکته هم تاکید کرد که نمایندگان دستگاه‌ها تنها در حد دریافت یک حکم مسئولیتی پای کار نباشند بلکه ما به افراد علاقمند، پای کار و پیگیر نیاز داریم.

ابهام در علت تلفات فوک خزری
مدیر مرکز منطقه‌ای حفاظت از فوک خزری با بیان اینکه دبیرخانه‌ی اقدام حفاظتی فوک خزری در دانشگاه تربیت مدرس نور با مدیریت آقای قاسمپوری شکل گرفته است؛ تشکیل کارگروه را هدف نخست، و اهداف دیگر را شامل افزایش سطح دانش در بین جوامع مختلف، حفظ زیستگاه‌های فوک، کاهش تعارضات بین انسان و فوک، کاهش تلفات ناشی از منابع انسانی و افزایش سطح دانش عمومی و در نهایت، مشارکت با گروه‌های حفاظتی در سایر کشورها عنوان کرد.

صیاد شیرازی در خصوص علت تلفات 80 قلاده فوک خزری در سواحل جنوبی خزر یعنی مازندران، گیلان و گلستان در سال 1404، باز هم این مهم را یادآور شد که تاکنون لاشه سالم و یا اینکه زمان کمی از تلف‌شدن آن گذشته شده باشد را کشف نکردیم تا علت اصلی مشخص شود اما احتمال داد که بر اثر آلودگی باشد.

او درباره اینکه آیا مانورهای نظامی هم ممکن است عامل تلفات باشد، باز هم یادآور شد که بله ممکن است آلودگی صوتی و امواج سبب ایجاد حساسیت و در نتیجه از بین رفتن فوک‌ها باشد و در حالت کلی هر عاملی که ایمنی بدن این پستاندار را ضعیف کند، به مرور زمان سبب مرگ آن می‌شود؛ چه اینکه در گذشته و 40 روز پس از مانور نظامی آذربایجان و روسیه، شاهد آغاز تلفات فوک‌ها بودیم.

جمعیت فوک خزری؛ کمتر از 70 هزار قلاده
مدیر مرکز منطقه‌ای حفاظت از فوک خزری در حاشیه این کارگاه آموزشی در پاسخ به سوال خبرنگار ما در خصوص آخرین پایش از جمعیت فوک خزری اعلام کرد که آخرین آن را در سال 2017 داشتیم که جمعیت فوک‌ها 70 هزار قلاده بود و با توجه به اینکه هر ساله تعداد تلفات از تعداد زاد و ولد بیشتر است، اکنون جمعیت آن به کمتر از 70 هزار قلاده رسیده است و این موضوع، ضرورت حفاظت از فوک خزری را مضاعف می‌کند.

صیاد شیرازی با بیان اینکه هر پنج کشور حاشیه خزر باید اقدام مشترک حفاظتی داشته باشند، اظهار کرد که در داغستان روسیه و آکتائو قزاقستان مراکزی به همین منظور تاسیس شده است و فعالیت دارند اما در آذربایجان و ترکمنستان کارها روند ضعیفی دارد و در این میان ایران به عنوان نخستین کشوری که در امر حفاظت از گونه در خطر انقراض فعالیت دارد؛ تا حد زیادی تابع برنامه حفاظتی است.

بوجاق و میانکاله، پیش‌زمینه‌ی امنیت برای فوک‌ها
او در پاسخ به اینکه برای مردم بگویید چرا از دیدن فوک‌های خزری و بازیگوشی آنها در سواحل محرومیم و لاشه فوک‌ها را در سواحل جنوبی خزر یعنی سه استان شمالی ایران می‌بینیم؛ علت آن را ایجاد ناامنی برای این پستانداران عنوان و تصریح کرد؛ اگر سواحل ما امن باشد فوک‌ها را حتما در سواحل خواهیم داد به طوری که قبلا هم دیده شد. ما در سواحل شمالی ویلاسازی و کارخانجات و شرکت‌های صنعتی را داریم؛ تنها در «میانکاله» شرق مازندران و «بوجاق» در غرب گیلان پیش‌زمینه‌ای برای ایجاد پناهگاه امن برای فوک‌های خزری را داریم گرچه در میانکاله با تورهای صیادی مواجهیم و اقتصاد را هم نمی‌شود نادیده گرفت.

او ادامه داد: به عنوان نمونه در آکتائو قزاقستان صدها کیلومتر ساحل بدون سکنه داریم گرچه در آن منطقه که آب‌های شرقی خزر است لاشه فوک‌ها هم دیده می‌شود اما حضور فوک‌ها و زیستمندی آنها را هم می‌بینیم که یک جاذبه گردشگری منحصربه‌فرد محسوب می‌شود.

صیاد شیرازی این را هم اضافه کرد که گردش جریان دریای خزر شمال به جنوب و کمی از غرب به شرق است، ما در سواحل ایرانی خزر پایش منظم را داشتیم،
لاشه‌هایی که به ساحل می‌رسند، بین 10 تا دو هفته از تلف‌شدن آنها گذشته است و نشان می‌دهد در عمق دریا و با فاصله بودند بنابراین منشأ تلفات جای دیگری بوده و باید بدانیم که مرکز حفاظت از فوک خزری در ساحل ایرانی خزر وظیفه خود را به درستی انجام می‌دهد و برای کاهش تلفات نیاز به تلاش همه کشورهای حوزه CIS داریم.

به گزارش خبرنگار ما، سواحل جنوب شرقی خزر از حساس‌ترین و حیاتی‌ترین پهنه‌های استراحت و تغذیه گونه فوک خزر است و ارزش و جایگاه مرکز منطقه‌ای حفاظت از فوک خزری را می‌رساند که جانمایی و تاسیس آن به درستی صورت گرفته است و اکنون به عنوان اتاق فکر، مرکز استراتژیک و اتاق فرمان حفاظت از تنها پستاندار دریای خزر و نماد تنوع زیستی در این پهنه‌ی آبی پرتلاطم محسوب می‌شود.

انتهای پیام/